Groeten uit Zandstad.1 Tussen Tilburg, Limburg en België, rondom Eindhoven.
Doel van het kennisproject Ontwerpen met een biografie 2 van de Zandstad. Reconstructie 3 zandgronden Oost-Brabant is tweeledig. Ten eerste het omzetten van recent verworven wetenschappelijke inzichten in de beeldvorming4 van het verleden van de Brabantse zandgronden in een praktisch experiment. 5 Het experiment spitst zich toe op de relaties tussen door historici aangedragen (materiële en immateriële) beeldvorming van concrete gebieden en actuele ontwerpopgaven in die gebieden. Dit experiment kan voor de betrokkenen nieuwe ervaringen opleveren in het denken over en de praktische omgang met het ‘verleden landschap’ en de dagelijkse werkroutine beïnvloeden. Tenslotte richt het project zich op de implementatie 6 van die wetenschappelijke inzichten in enkele reconstructiegebieden, te weten Beerze-Reusel en de Peel.


Noten

1- Zandstad:
Zandstad is de aanduiding voor het gebied, met Eindhoven als centrum, dat radicaal aan het verstedelijken is.

[uit: ONTWERPEN MET EEN BIOGRAFIE VAN DE ZANDSTAD. RECONSTRUCTIE BRABANTSE ZANDGRONDEN, Koos Bosma, p.20]

2 - Biografie:
Sinds enkele jaren experimenteert een onderzoeksgroep van de Vrije Universiteit met een relatief nieuwe benadering van landschappen – de biografische benadering - om greep te krijgen de historische dimensie daarvan. Een biografische benadering bundelt, binnen de historische en ruimtelijke context van een gekozen gebied, materiële en immateriële substantie. Een biografie hanteert een narratief concept, rijgt verhalen aaneen over de mens als schepper van het landschap en laat zich ‘diep’ lezen: het landschap als visueel-ruimtelijk product van structuurbepalende bewerking door talloze generaties en door de natuurlijke krachten.

[Uit: ALGEMENE PROJECTBESCHRIJVING.Ontwerpen met een biografie van de Zandstad
Reconstructie zandgronden Oost-Brabant, (Versie 20 september 2004), Koos Bosma, p.6.]

3 - Reconstructie
Anno 2000 was er in Nederland voor 1,1 miljoen hectare aan landinrichtingsprojecten3.1 in uitvoering of in voorbereiding. Dat is een derde van het nationale grondgebied. De Zandstadregio is één van de brandpunten van dergelijke ingrijpende veranderingsprocessen: grofweg tweederde van de boeren zal zijn bedrijf beëindigen of naar neveninkomsten moeten uitkijken en de intensieve (pluim)veehouderij wordt strenger gereguleerd. De reconstructieplannen3.2 vallen onder de invloedsfeer van de Zandstad. Koppelen we dit gegeven aan de uitwaaierende verstedelijking, de claim op grond voor waterberging, de grondaankopen om de Ecologische Hoofdstructuur te realiseren, en erfgoedclaims, dan beklijft het beeld van een complexe transformatie.

[uit: ALGEMENE PROJECTBESCHRIJVING.Ontwerpen met een biografie van de Zandstad
Reconstructie zandgronden Oost-Brabant, (Versie 20 september 2004), Koos Bosma, p.4.]

3.1 – Landinrichtingsprojecten:
Deze projecten hebben betrekking op de ruimtelijke ordening van het platteland en kunnen zich bijvoorbeeld richten op het verbeteren van de verkaveling (Ruilverkaveling), infrastructuur en waterhuishouding.

3.2 - Reconstructieplannen
Om gestalte te geven aan de reconstructie van de zandgebieden, heeft de regering, met steun van provincies, gemeenten, landbouworganisaties en andere partijen de Reconstructiewet concentratiegebieden opgesteld. De Eerste Kamer heeft deze wet op 29 januari 2002 aangenomen, samen met de Wet Ammoniak en Veehouderij. De Reconstructiewet is sinds 1 april 2002 in werking. De genoemde wetten vormen een belangrijk kader voor de reconstructie. Algemeen doel is om te komen tot een meer duurzaam en leefbaar landelijk gebied. De wet draagt de provinciebesturen op een reconstructieplan te maken voor de zandgronden in hun provincie en daartoe één of meer reconstructiecommissies in het leven te roepen.
[Uit: Startnotitie de Peel] De aanpak van de Reconstructie is zeer problematisch. De van rijkswege beoogde kwaliteitsimpuls van de reconstructiegebieden in Zandstad heeft een sterk top-downkarakter en wordt gekenmerkt door grote haast. Was de Reconstructiewet oorspronkelijk door paniek ingegeven – het streven naar varkensvrije ‘brandgangen’ door het maken van een raster met stroken van 500 meter die het ‘overslaan’ van virussen moesten voorkomen -, al spoedig werd die uitgebreid met milieu-ambities, namelijk het realiseren van de Ecologische Hoofdstructuur. De spanning tussen landbouw en natuuraanleg werd in één wet ondergebracht. De wet geeft termen en procedures om de reconstructievoornemens in ruimtelijke planfiguren om te zetten, waarbij de kunst is om het generieke van de wet regiospecifiek te vertalen. Juist dit maatwerk is de angel in de reconstructie. De voortvarendheid die de Reconstructiewet ademt, wordt geremd door de lange marsroute naar doorwerking in streek- en bestemmingsplan via inspraak- en rechtsbeschermingprocedures, complexe financieringsafspraken en de verdeling van verantwoordelijkheden tussen rijk, provincie en gemeenten.

[uit: ALGEMENE PROJECTBESCHRIJVING.Ontwerpen met een biografie van de Zandstad
Reconstructie zandgronden Oost-Brabant, (Versie 20 september 2004), Koos Bosma, p.4.]


4- Beeldvorming:
De centrale vraag in dit Belvedere-kennisproject is hoe de beeldvorming van het verleden op verschillende momenten van landschappelijke transformatie een rol in de hedendaagse planvormingsprocessen kan gaan spelen.

[uit: ALGEMENE PROJECTBESCHRIJVING.Ontwerpen met een biografie van de Zandstad
Reconstructie zandgronden Oost-Brabant, (Versie 20 september 2004), Koos Bosma, p.2.]

5- Experiment:
In het Zandstadproject wordt een experiment uitgevoerd om de uitkomsten van recent interdisciplinair historisch onderzoek volgens de biografische methode naar de zandgronden van Noord-Brabant zodanig te (laten) bewerken dat:
a. ontwerpers er hun eigen onderzoeksmethodiek op kunnen loslaten om een analyse van goed gekozen reconstructiegebieden te maken, inclusief het huidige en het vroegere landschap van de Zandstad;
b. planners en ontwerpers de bewerkte historische kennis kunnen omzetten in ontwerpconcepten die bruikbaar zijn in de (alternatieve) planvorming voor de reconstructiegebieden.

[Uit: ONTWERPEN MET EEN BIOGRAFIE VAN DE ZANDSTAD. RECONSTRUCTIE BRABANTSE ZANDGRONDEN, EEN ALTERNATIEF LANDSCHAP?, (Versie 16-9-05), Koos Bosma, p.3.]


6- Implementatie:
De implementatie houdt in dat ontwerpers en planners er in slagen de kennis die wordt aangedragen vanuit het Zandstadproject, te analyseren vanuit hun eigen onderzoeksmethodiek en de kennis kunnen integreren in hun ontwerp.
Projectteam:
Prof. Dr. J.E. (Koos) Bosma, VU, Amsterdam
De Lijn (dr. Guido Wallagh), Amsterdam
LUST (website en cartografie), Den Haag
Iris Burgers BA, Utrecht
drs. Sarah van der Pijl, Amsterdam
ir. Berno Strootman
Dr. Cor van der Heijden (lokaal advies)

Opdrachtgevers:
Stimuleringsfonds voor Architectuur en de Vrije Universiteit van Amsterdam